صکوک مشارکت بیمه ای (اوراق بهادار بیمه ای در بازارهای اسلامی)

صکوک مشارکت بیمه ای

چگونگی شکل گیری صکوک مشارکت بیمه ای در بازارهای مالی اسلامی

با توجه به حرمت ربا از دیدگاه شرع مقدس و به دنبال آن ممنوعیت انتشار اوراق قرضه، به کارگیری اوراق بهادار بیمه‌‌‌‌‌‌ای آن گونه که در اقتصادهای متعارف منتشر می‌‌‌‌شود، قابل انتشار در بازارهای مالی اسلامی نیست. از طرفی با توجه به ضرورت طراحی و کاربرد ابزارهای نوین مالی جهت پیشبرد هدف‌‌‌‌های توسعه‌‌‌‌ای کشور، انتشار اوراق بهادار بیمه‌‌‌‌‌‌ای جهت ارتباط هر چه بیشتر بازار بیمه و بازار سرمایه و انتقال ریسک بیمه به بازار سرمایه امری ضروری به نظر می‌‌‌‌رسد.  از جمله راهکارهای پیشنهادی برای انتقال ریسک بازار بیمه به بازار سرمایه استفاده از قابلیت‌‌‌‌های اوراق بهادار اسلامی (صکوک) است.  اصطلاح صکوک در اصل برگرفته از واژه عربی صک و آن نیز برگرفته شده از واژه فارسی چک است.  صکوک ابزاری مالی اسلامی جایگزین اوراق قرضه است و دارنده آن حق مشاعی از دارایی‌‌‌ها یا اموال معینی (که این اوراق در قبال آن‌‌‌ها منتشر شد) را در اختیار دارد یا حکایت از دین مشخص بر ذمه انتشاردهنده آن دارد، دینی که از فعالیتی واقعی اقتصادی سرچشمه گرفته است. استاندارد شرعی شماره ۱۷ سازمان حسابداری و حسابرسی نهادهای مالی اسلامی AAOIFI  در تعریف صکوک آورده است: «گواهی‌‌‌هایی با ارزش اسمی یکسان که پس از اتمام عملیات پذیره‌‌‌‌نویسی، بیـانگر پرداخـت مبلغ اسمی مندرج در آن بـه وسـیله خریـدار بـه ناشـر اسـت و دارنـده آن مالـک یک یا مجموعه‌‌‌‌ای از دارایی‌‌‌ها، منافع حاصل از دارایـی یا ذینفـع یک  پـروژه یا یک فعالیت سرمایه‌‌‌‌گذاری خاص می‌‌‌‌شود.»

چرا از صکوک مشارکت بیمه ای استفاده می شود؟

هدف از به کارگیری صکوک به عنوان ابزاری جدید در نظام مالی اسلامی، فقط تقلیدی نسنجیده از اوراق قرضه مبتنی بر بهره نیست بلکه پدیدآوردن ابزاری نو و ابتکاری منطبق بر قوانین شریعت اسلام است زیرا با حذف کامل بهره از نظام مالی در جوامع اسلامی باید ساختار و شیوه فعالیت بازارهای مالی دگرگون شده و ابزارهای متناسب با دیدگاه اسلام طراحی و وارد بازار شود.  به همین منظور در مقاله پیش رو کوشش شده است تا انواع اوراق بهادار بیمه‌‌‌‌‌‌ای با استفاده از عقد شرکت در قالب صکوک به گونه‌‌‌‌ای که قابل انتشار در بازارهای مالی اسلامی باشند، طراحی و ارائه شود.  صکوک مشارکت بیمه‌‌‌‌‌‌ای، اسناد و گواهی‌‌‌‌های ارزش یکسانی دارند و برای تجمیع وجوه لازم جهت پوشش ریسک بیمه‌‌‌‌نامه‌‌‌‌‌‌‌‌های منتشرشده از سوی شرکت‌‌‌‌های بیمه مبتنی بر عقد شرکت استفاده می‌‌‌‌شوند. دارندگان اوراق به میزان سهم خود از مشارکت، در سود یا زیان ناشی از پوشش بیمه‌‌‌‌‌‌ای ارائه شده شریک می‌‌‌‌شوند.  به عبارت دیگر دارندگان این اوراق به صورت مشترک بیمه اتکایی را عهده دار می‌‌‌‌شوند. دو نوع صکوک مشارکت بیمه ای وجود دارد.

صکوک مشارکت بیمه ای نوع اول

در این نوع از صکوک مشارکت بیمه‌‌‌‌‌‌ای، شرکت واسط که هیچ‌‌‌‌‌گونه دخالتی در قرارداد بیمه منعقدشده ندارد، به تأمین مالی و انتقال ریسک‌‌‌‌های شرکت بیمه به بازار سرمایه اقدام کرده و با پذیره‌‌‌‌نویسی این اوراق، سهم الشرکه خریداران را که همان مبلغ اسمی اوراق است جمع آوری می‌‌‌‌کند. ماهیت اوراق پیشنهادی به این صورت است که ابتدا شرکت بیمه با یک واسط مالی جهت انتقال ریسک ناشی از بیمه‌‌‌‌نامه‌‌‌‌‌‌‌‌هایی که منتشر و تعهد کرده است، وارد مذاکره شده و در قالب قرارداد بیمه اتکایی به انتشار و عرضه صکوک مشارکت بیمه‌‌‌‌‌‌ای و انتقال ریسک بیمه‌‌‌‌نامه‌‌‌‌‌‌‌‌های خود به خریداران اوراق (بیمه‌‌‌‌گران اتکایی) در ازای پرداخت حق بیمه اتکایی به آن‌‌‌ها اقدام می‌‌‌‌کند. شرکت واسط، وجوه حاصل از پذیره‌‌‌‌نویسی اوراق (وجوهی که باید از محل آن‌‌‌ها در زمان سررسید اوراق به ایفای تعهدهای شرکت بیمه اقدام کرد) را پس از بلوکه کردن درصدی از وجوه در حسابی به منظور ایفای تعهدها و مطالبه‌‌‌‌های شرکت بیمه به وکالت از طرف دارندگان اوراق در فرصت‌‌‌‌های سرمایه‌‌‌‌گذاری که در امیدنامه اوراق ذکر شده است، سرمایه‌‌‌‌گذاری می‌‌‌‌کند.  در این مرحله، دارندگان اوراق به نسبت میزان اوراقی که خریده اند، در بازدهی طرح شریک شده و سود علی الحساب دوره‌‌‌‌ای دریافت می‌‌کنند؛ بنابراین تا زمان سررسید نهایی، دارندگان اوراق دو نوع عایدی خواهند داشت:

  1. حق بیمه اتکایی دریافت‌‌شده از شرکت بیمه؛
  2. سود علی‌‌‌الحساب حاصل از طرح‌‌‌‌های سرمایه‌‌‌‌گذاری.

مدل عملیاتی انتشار اوراق مشارکت بیمه ای نوع اول

مدل صکوک مشارکت بیمه ای نوع اول

مراحل عملیات صکوک مشارکت بیمه ای نوع اول

۱٫ شرکت بیمه به منظور انتقال ریسک بیمه‌‌‌‌نامه‌‌‌‌‌‌‌‌ها از راه صکوک مشارکت بیمه‌‌‌‌‌‌ای با SPV وارد مذاکره شده و قرارداد پذیرش و عرضه اوراق بهادار را منعقد می‌‌‌‌کند.

۲٫ نهاد واسط پس از گرفتن مجوزهای لازم به انتشار و عرضه اوراق پیشگفته در بازار اقدام می‌‌‌‌کند. در این مرحله، سرمایه گذاران با خرید این اوراق در حقیقت در نقش بیمه‌‌‌‌گر اتکایی برای شرکت بیمه واقع شده و به شرکت بیمه، پوشش بیمه‌‌‌‌‌‌ای ارائه می‌‌کنند.  سرمایه گذاران به میزان مبلغ اسمی اوراقی که خریده اند در عواید و زیانهای ناشی از قرارداد بیمه اتکایی شریک بوده و در حقیقت آورده نقدی آن‌‌‌ها، سهم الشرکه آن‌‌‌ها در قرارداد مشارکتی که با دیگر خریداران اوراق دارند شمرده می‌‌‌‌شود.

۳ و ۴٫ واسط مالی وجوه حاصل از پذیره‌‌‌‌نویسی اوراق را جمع آوری کرده و به وکالت * از طرف خریداران اوراق، وجوه آن‌‌‌ها را در فرصت‌‌‌‌های سرمایه‌‌‌‌گذاری با ریسک کم و بازدهی بالا سرمایه‌‌‌‌گذاری می‌‌‌‌کند.  در این مرحله به منظور ایجاد اطمینان از حسن و صحت انجام امور نیاز به نظارت امین است.

۵٫ شرکت بیمه در برابر پوشش بیمه‌‌‌‌‌‌ای ارائه شده از سوی خریداران اوراق به پرداخت حق بیمه اتکایی به صورت دورهای به نهاد واسط اقدام می‌‌‌‌کند.

۶ و ۷٫ واسط مالی سود علی‌‌‌الحساب سرمایه‌‌‌‌گذاری به همراه حق بیمه اتکایی که به وکالت از طرف سرمایه گذاران از شرکت بیمه دریافت کرده است را در دوره‌های زمانی مشخص‌شده در امیدنامه اوراق به خریداران پرداخت می‌‌‌‌کند.

۸٫ در سررسید اوراق، SPV به خروج اصل سرمایه دارندگان اوراق از فرصت سرمایه‌‌‌‌گذاری اقدام می‌‌‌‌کند.

۹ و ۱۰٫ در این مرحله ابتدا خسارت‌‌‌های تعهدشده از محل اصل سرمایه جبران شده و مانده سرمایه نیز به دارندگان اوراق عودت داده می‌‌‌‌شود.  هر چقدر خسارت‌‌‌های وارده کمتر باشد، اصل سرمایه کمتر مستهلک شده و سود دارندگان اوراق افزایش می‌‌یابد.  مشاهده می‌‌‌‌شود که ماهیت اوراق طراحی‌شده دقیقاً مشابه با قرارداد بیمه اتکایی میان شرکت بیمه و شرکت بیمه‌‌‌‌گر اتکایی بوده و هیچ‌‌‌‌‌گونه مشکل شرعی در طول فرایند انتشار اوراق مشاهده نمی‌‌‌‌‌‌شود.  شایان ذکر است که با توجه به سررسید صکوک مشارکت بیمه‌‌‌‌‌‌ای که براساس سررسید بیمه‌‌‌‌نامه‌‌‌‌‌‌‌‌های تعهدشده به‌‌‌‌وسیله شرکت بیمه منتشر شده‌‌‌‌اند، موارد سرمایه‌‌‌‌گذاری می‌‌‌‌تواند متفاوت باشد اماکن ترجیحاً می‌‌‌‌توان وجوه را در اوراق بهادار با ریسک اندک و نقدشوندگی بالا مانند صکوک اجاره، صکوک مشارکت و صندوق‌‌‌های سرمایه‌‌‌‌گذاری، سپرده‌‌‌گذاری کرد.  در سررسید اوراق، واسط مالی اصل سرمایه دارندگان اوراق را پس از کسر تعهدهایی که ایفا کرده است، به آن‌‌‌ها برمی‌‌‌گرداند؛ البته این در صورتی است که خسارت‌‌‌های به‌‌‌بار آمده به اندازه اصل سرمایه نباشد.  شایان ذکر است که سقف تعهدهای بیمه‌‌‌‌‌‌ای ارائه شده از راه انتشار صکوک بیمه‌‌‌‌‌‌ای باید حداکثر به اندازه اصل سرمایه باشد.

صکوک مشارکت بیمه ای نوع دوم

در این نوع، شرکت بیمه به بیمه‌کردن قراردادهای خود نزد شرکت بیمه اتکائی اقدام کرده و بیمه‌‌‌‌گر اتکائی به منظور انتقال بخشی از ریسک بیمه‌‌‌‌نامه‌‌‌‌‌‌‌‌های خود با شرکت واسط جهت انتشار اوراق وارد مذاکره می‌‌‌‌شود.  در اینجا بیمه‌‌‌‌گر اتکائی می‌‌‌‌تواند تمام یا بخشی از ریسک بیمه‌‌‌‌نامه‌‌‌‌‌‌‌‌های خود را تبدیل به اوراق بهادار کرده و در قالب انتشار اوراق به خریداران منتقل کند.  اگر وی به اندازه پوشش بیمه‌‌‌‌‌‌ای که تعهد کرده است، اوراق منتشر کند، در حقیقت تمام ریسک قرارداد را به خریداران منتقل کرده و در این بین فقط در جایگاه وکیل دارندگان اوراق حق وکالت دریافت می‌‌‌‌کند و سهمی در عواید یا زیان احتمالی موضوع مشارکت ندارد اما چنانکه پوشش بیمه‌‌‌‌‌‌ای ارائه شده به سرمایه‌ای بیش از منابع حاصل از واگذاری اوراق نیاز داشته باشد و از طرف ناشر تأمین شود، ناشر مانند صاحبان اوراق در منافع و مضار پوشش ارائه شده شریک خواهد بود.  به مقتضای ماهیت عقد شرکت و شراکت دارندگان اوراق در ریسک و بازده قرارداد بیمه اتکایی، هر نوع سود حاصل از قرارداد به شریکان (دارندگان اوراق و ناشر) تعلق دارد.  شایان ذکر است که ناشر افزون بر این‌‌‌که در موضوع مشارکت شریک است، وکیل دارندگان اوراق نیز شمره شده و می‌‌‌‌تواند براساس قرارداد منعقده حق وکالت نیز دریافت کند. سود اوراق متناسب با سودی است که در پایان قرارداد به‌‌‌دست می‌‌‌آید؛ پس در این اوراق میزان سود، غیرقطعی و همراه با مخاطره و ریسک است.  اگر میزان خسارت‌‌‌های وارده پایین باشد، سود بالا و در غیر این صورت سود پایین یا حتی ممکن است منفی باشد.  ناشران اوراق می‌‌‌‌توانند با زمانبندی مشخص، سودی به عنوان علی‌‌‌الحساب بپردازند که این سود برابر با مجموع حق بیمه اتکایی دریافتی از شرکت بیمه و سود علی‌‌‌الحساب دریافتی از فرصت‌‌‌‌های سرمایه‌‌‌‌گذاری است.  در سررسید اوراق نیز سود علی‌‌‌الحساب پرداختی از سود نهایی طرح کسر و مابه‌‌‌‌التفاوت به دارندگان اوراق پرداخت می‌‌‌‌شود.

مدل عملیاتی انتشار اوراق مشارکت بیمه ای نوع دوم

مدل صکوک مشارکت بیمه ای نوع دوم

مراحل عملیات صکوک مشارکت بیمه ای نوع دوم

  1. شرکت بیمه به منظور انتقال ریسک بیمه‌‌‌‌نامه‌‌‌‌‌‌‌‌های خود به انعقاد قرارداد بیمه اتکایی با شرکت بیمه دیگری در ازای پرداخت حق بیمه اتکایی اقدام می‌‌‌‌کند.
  2. بیمه‌‌‌‌گر اتکایی به پشتوانه قرارداد بیمه اتکایی به انعقاد قرارداد مشاره با SPV جهت گرفتن مجوزهای قانونی به منظور عرضه اوراق اقدام می‌‌‌‌کند.
  3. نهاد واسط پس از گرفتن مجوزهای لازم به عرضه اوراق اقدام می‌‌‌‌کند. در این مرحله سرمایه گذاران با خرید این اوراق در حقیقت در ریسک و بازده قرارداد بیمه اتکایی منعقدشده شریک شده و در پوشش بیمه‌‌‌‌‌‌ای ارائه شده به شرکت بیمه، سهیم می‌‌‌‌شوند.

۴ و ۵٫ واسط مالی وجوه حاصل از پذیره‌‌‌‌نویسی اوراق را که در حقیقت سهم الشرکه دارندگان اوراق در قرارداد است، جمع آوری کرده و تحویل ناشر اوراق می‌‌‌‌کند.

  1. ناشر به وکالت از طرف خریداران اوراق، سهم‌الشرکه نقدی آن‌ها را با سهم‌الشرکه خود ممزوج کرده، در فرصت‌های سرمایه‌گذاری با ریسک کم و بازدهی بالا سرمایه‌گذاری می‌کند. در این مرحله به منظور اطمینان از صحت انجام امور نیاز به نظارت امین است.
  2. شرکت بیمه در برابر پوشش بیمه‌ای ارائه‌شده در قالب قرارداد بیمه اتکایی به پرداخت حق بیمه اتکایی به‌صورت دوره‌ای به ناشر اقدام می‌کند.

۸ و ۹٫ ناشر سود علی‌‌الحساب سرمایه‌‌گذاری به همراه حق بیمه اتکایی که به وکالت از طرف سرمایه‌‌گذاران از شرکت بیمه دریافت کرده است را در دوره‌‌های زمانی مشخص‌‌‌شده در امیدنامه اوراق پس از کسر سهم‌‌الشرکه خود به خریداران پرداخت می‌‌‌کند.

  1. در سررسید اوراق، ناشر به خروج اصل سرمایه از سرمایه‌‌‌گذاری اقدام می‌‌‌کند.

۱۱ و ۱۲٫ در این مرحله ابتدا خسارت‌‌‌های تعهدشده از محل اصل سرمایه جبران شده و مانده سرمایه نیز پس از کسر سهم‌‌الشرکه ناشر به دارندگان اوراق عودت داده می‌‌‌شود. هر قدر خسارت‌‌های وارده کمتر باشد، سرمایه کمتر مستهلک شده، سود اوراق افزایش می‌‌یابد. تفاوت دو نوع اوراق در این است که در نوع اول، شرکت بیمه به‌‌‌صورت مستقیم ریسک بیمه‌‌نامه‌‌‌های خود را به بازار سرمایه منتقل می‌‌کند و نقش بانی را ایفا می‌‌‌کند اما در نوع دوم بیمه‌‌‌گر اتکایی است که بانی (ناشر) اوراق شمرده می‌‌‌شود.

جمع‌‌‌‌‌‌‌بندی و نتیجه‌‌‌‌‌‎‌‌گیری

مطالب مقاله را می‌‌‌‌توان به صورت ذیل نتیجه‌‌‎‌‌‌گیری کرد:

  1. کثرت وقوع ریسک‌‌‌ها و خسارت‌‌‌های سنگین از یک‌سو و محدودبودن ظرفیت بازارهای بیمه برای پذیرش ریسک‌‌‌‌های جدید با سرمایه‌‌‌‌‌های سنگین از سوی دیگر باعث شده است که انتقال ریسک بیمه به بازار سرمایه مورد توجه قرار گیرد.
  2. دادوستد ریسک بیمه، شیوه‌‌‌‌ای است که همواره مورد توجه قرار داشته و تبدیل ریسک بیمه به اوراق بهادار یکی از روش‌‌‌‌های انتقال ریسک است. به این ترتیب به جای این‌‌‌که بیمه‌‌‌‌گر ریسک مورد تعهد خود را به یک بیمه‌‌‌‌گر اتکایی در داخل صنعت بیمه انتقال دهد، این ریسک را به بازارهای سرمایه وسیع‌‌‌تری انتقال می‌‌‌دهد.
  3. با توجه به حرمت ربا و ممنوعیت انتشار اوراق قرضه، به کارگیری اوراق بهادار بیمه‌‌‌‌‌‌ای آن‌گونه که در اقتصادهای متعارف منتشر می‌‌‌‌شود، قابل انتشار در بازارهای مالی اسلامی نیست. طراحی و کاربرد اوراق بهادار بیمه‌‌‌‌‌‌ای مشروع جهت ارتباط بازار بیمه و بازار سرمایه و انتقال ریسک بیمه به بازار سرمایه امری ضروری به نظر می‌‌‌‌رسد.
  4. صکوک مشارکت بیمه‌‌‌‌‌‌ای، اسناد و گواهی‌‌‌‌های دارای ارزش یکسان هستند و برای تجمیع وجوه لازم جهت پوشش ریسک بیمه‌‌‌‌نامه‌‌‌‌‌‌‌‌های منتشرشده از سوی شرکت‌‌‌‌های بیمه مبتنی بر عقد شرکت استفاده می‌‌‌‌شوند. دارندگان اوراق به میزان سهم خود از مشارکت در سودوزیان ناشی از پوشش بیمه‌‌‌‌‌‌ای ارائه شده شریک می‌‌‌‌شوند. به عبارت دیگر دارندگان این اوراق به صورت مشترک بیمه اتکایی را عهده دار می‌‌‌‌شوند.
  5. صکوک مشارکت بیمه‌‌‌‌‌‌ای دو نوع است. در نوع اول، شرکت بیمه به صورت مستقیم می‌‌‌‌تواند ریسک بیمه‌‌‌‌نامه‌‌‌‌‌‌‌‌های خود را به بازار سرمایه منتقل کرده و نقش بانی را ایفا کند. در نوع دوم بیمه‌‌‌‌گر اتکایی است که بانی اوراق شمرده می‌‌‌‌شود. سازوکار در نظر گرفته‌‌‌‌شده برای اوراق پیش‌‌‌گفته این قابلیت را به شرکت‌‌‌‌های بیمه و بیمه‌‌‌‌گران اتکایی می‌‌‌دهد که ریسک خود را به تبدیل به اوراق بهادار کرده و به بازار سرمایه منتقل کنند.
  6. با فروش صکوک مشارکت بیمه‌‌‌‌‌‌ای رابطه وکیل و موکل بین ناشر و خریدار اوراق برقرار می‌‌‌‌شود. انتقال اوراق به رابطه وکالت بین دارندگان اوراق و ناشر خدشه وارد نمی‌‌‌‌‌‌کند و این رابطه تا سررسید اوراق بین آن‌‌‌ها برقرار است؛ بنابراین اوراق پیشگفته قابلیت معامله در بازارهای ثانویه را دارد.
  7. این اوراق افزون بر جذابیت فراوانی که برای سرمایه گذاران بازار سرمایه و پول به لحاظ امکانی که برای متنوع‌‌‌سازی پرتفوی به آن‌‌‌ها می‌‌‌دهد دارد، امکان افزایش ظرفیت‌‌‌‌های بیمه‌‌‌‌‌‌ای را به شرکت‌‌‌‌های بیمه خواهد داد و به تأمین مالی این شرکت‌‌‌ها کمک شایانی خواهد کرد.

 

منبع: محمدنقی نظرپور و ایوب خزایی، فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، سال ۱۲، شماره ۴۷، پاییز ۱۳۹۱

برچسب ها:
پیام بگذارید